Zamówienie z wolnej ręki

W skrócie

• Wolna ręka to tryb z Prawa zamówień publicznych (PzpPrawo zamówień publicznych. Ustawa z 11 września 2019 r., według której zamawiający publiczny udziela zamówień o wartości od 170 000 zł netto. Więcej): zamawiający negocjuje tylko z jednym wykonawcą (art. 213 ust. 1 Pzp).
• Wolno go użyć tylko w przypadkach z art. 214 ust. 1 Pzp (poniżej progów unijnych: art. 305 Pzp). Udzielenie zamówienia z naruszeniem tych przesłanek to naruszenie dyscypliny finansów publicznych.
• Nie myl wolnej ręki z zakupem poniżej 170 000 zł netto. Poniżej progu Pzp się nie stosuje, a gmina kupuje według regulaminu.

Co mówi prawo

Art. 214 ust. 1 Pzp wymienia 14 okoliczności. Najczęstsze w praktyce gmin to:

Poniżej progów unijnych przesłanki są podobne: art. 305 pkt 1 Pzp odsyła do art. 214 ust. 1 pkt 1-5 i 7-14, a pkt 2 dodaje przypadek, gdy w trybie podstawowym nie złożono żadnej oferty albo wszystkie odrzucono z przyczyn z art. 226 ust. 1 pkt 2 lub 5, a warunki zamówienia nie zmieniły się w istotny sposób. Przed udzieleniem zamówienia in-house (art. 214 ust. 1 pkt 11-14) zamawiający ogłasza zamiar zawarcia umowy w Biuletynie Zamówień Publicznych i odczekuje co najmniej 14 dni (art. 216 ust. 1-2 Pzp). Poniżej progów unijnych ten obowiązek wynika z odesłania w art. 304 Pzp.

Udzielenie zamówienia z naruszeniem przesłanek wolnej ręki jest naruszeniem dyscypliny finansów publicznych (art. 17 ust. 1b pkt 2 ustawy o dyscyplinie).

Co to znaczy dla ciebie

Wolna ręka to wyjątek, nie droga na skróty. Jeśli urzędnik proponuje ci „zlecenie z wolnej ręki” na 300 000 zł netto bez przesłanki z art. 214, za naruszenie dyscypliny finansów publicznych odpowiadają osoby po stronie gminy, ale skutki dotkną też ciebie. Umowa zawarta z naruszeniem ustawy bez ogłoszenia wszczynającego postępowanie w BZPBiuletyn Zamówień Publicznych. Biuletyn Zamówień Publicznych (BZP) to publikator ogłoszeń o zamówieniach publicznych, udostępniany na portalu internetowym Urzędu Zamówień Publicznych (art. 267 ust. 1 Pzp). Zamawiający zamieszczają w nim ogłoszenia o zamówieniach krajowych, czyli o wartości od 170 000 zł netto do progów unijnych, a także plany postępowań (art. 23 ust. 1 Pzp) i ogłoszenia o wykonaniu umowy (art. 448 Pzp). Więcej podlega unieważnieniu (art. 457 ust. 1 pkt 1 Pzp). Gdy kwota jest poniżej 170 000 zł netto, rozmowa dotyczy regulaminu gminy, a nie trybu z Pzp. Sygnał: ogłoszenie o zamiarze zawarcia umowy w BZP pokazuje, że gmina zamierza oddać zadanie jednej firmie. Na wybór trybu przysługuje odwołanie do KIOKrajowa Izba Odwoławcza. Krajowa Izba Odwoławcza (KIO) to organ, który rozpoznaje odwołania na niezgodne z Prawem zamówień publicznych czynności i zaniechania zamawiającego w postępowaniach objętych tą ustawą (art. 473 ust. 1 pkt 1 i art. 513 Pzp). Poniżej progów unijnych odwołanie wnosi się co do zasady w 5 dni od przekazania informacji o czynności zamawiającego środkami komunikacji elektronicznej (art. 515 ust. 1 pkt 2 lit. a Pzp). Więcej (art. 513 pkt 1 Pzp); poniżej progów unijnych masz na nie 5 dni od dnia, w którym mogłeś dowiedzieć się o ogłoszeniu (art. 515 ust. 3 pkt 2).

Częste pomyłki

• „Z wolnej ręki” o zakupie poniżej progu. To skrót myślowy. Poniżej 170 000 zł netto Pzp nie ma zastosowania (art. 2 ust. 1 pkt 1 Pzp), więc nie ma też ustawowego trybu.
• Pilność wywołana przez samą gminę. Przesłanka z pkt 5 nie działa, gdy sytuacja wynika z przyczyn leżących po stronie zamawiającego.
• Zamówienie powtórzone bez zapowiedzi. Pkt 7 wymaga, by możliwość powtórzenia była w ogłoszeniu o zamówieniu podstawowym.

Dla zaawansowanych

Umowa nie podlega unieważnieniu z art. 457 ust. 1 pkt 1, jeśli zamawiający miał uzasadnione podstawy sądzić, że działa zgodnie z ustawą, i zawarł umowę po 5 dniach od ogłoszenia o zamiarze jej zawarcia w BZP (art. 457 ust. 2 pkt 1). Poniżej progów unijnych takie ogłoszenie jest dobrowolne przy innych przesłankach niż in-house (art. 306 ust. 1). Umowa in-house zawarta przed upływem 14 dni podlega unieważnieniu (art. 457 ust. 1 pkt 3). Od 1.12.2026 art. 214 ust. 1 pkt 10 traci wzmiankę o świadectwach pochodzenia biogazu rolniczego (Dz.U. 2026 poz. 1347).

Podstawa prawna

Prawo zamówień publicznych (t.j. Dz.U. 2026 poz. 793): art. 2, 213, 214, 216, 304, 305, 306, 457. Ustawa o odpowiedzialności za naruszenie dyscypliny finansów publicznych (t.j. Dz.U. 2025 poz. 1484): art. 17 ust. 1b. Zmiana art. 214 ust. 1 pkt 10 Pzp od 1.12.2026 (Dz.U. 2026 poz. 1347, art. 6).